”نل ءِ توار“ ءِ داستانی دروشم ءُ گدار ءِ ازمی لوٹ

 ”نل ءِ توار“ ءِ داستانی دروشم ءُ گدار ءِ ازمی لوٹ

۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔

بلوچی ءِ نبشتھی دور ءِ بندات ءَ چوکہ شائری ءَ دلگوش گوٛر کنگ بوتگ، اینچو کسّھی لبزانک ءِ نیمگ ءَ نہ بوتگ۔ ھمے سبب انت کہ بلوچی کسّھی لبزانک ءُ ھاس گدار ءَ چوشیں دیمروی یے نہ کتگ کہ مردم دلجم بہ بیت۔ بنداتی دور ءَ بگر داں تنیگتءَ، اینچو دری نبشتہ کارانی وانگ ءُ بلوچی ءَ رجانک بوھگ ءَ ابید ھم بلوچی گدار ءَنوکیں کتہ کاری باز کم کنگ بوتگ۔ پہ درور اے گدار ”نل ءِ توار“ کہ فقیر محمد عنبر ءِ گشگ ءِ رِد ءَ آئی ءَ 1960 ءَ نبشتگ ءُ ھمے زوتاں کہ ڈولی بیگ ءِ گدار ”پاکیں مھر“ 2024 ءَ چاپ بوتگ ات۔ اشاں کہ دیم پہ دیم بہ کن ایں، اے ھبر پدّر بیت کہ دوئیں یکّیں تب ءُ یکّیں کدّ ءِ گدار انت۔ اے نیام ءَ کساس نیم کرن گوٛستگ، بلئے گدر ءِ تب ءُ مئیل انگت ھما انت۔

”نل ءِ توار“ پیشگال ءَ ابراہیم عابد  ءِ گشگ ھمیش انت کہ اے گدار 1960 ءَ نویسگ بوتگ، بلئے چاپ نہ بوتگ۔ پمشکا بازیں مردمانی منّگ ھمیش انت کہ اے چہ سید ھاشمی ءِ گدار ”نازک“ ءَپیسر نویسگ بوتگ ءُ بائد انت بلوچی ءِ اوّلی گدار لیکگ بہ بیت، بلئے اد ءَ یک ھبرے گیشّینگی انت کہ اے چیز ءَ ھچ کتاب اوّلی یا دومی لیکگ نہ بیت۔ بلکیں ھما کتاب کہ پیسر ءَ چاپ بیت ھما رمس ءِ رِد ءَ چارگ بیت۔

ھیر اِد ءَ مئے جیڑہ اے نہ انت کہ گدار کدی نویسگ بوتگ، بلکیں گدار کہ 2001ءَ چہ ”بلوچی اکیڈمی کوئٹہ“ ءِ نیمگ ءَ چاپ بوتگ، گڑا ھمے سال ءِ دیما آھگ ءِ رمس منّگ بیت۔ 

اے گدار چوکہ بنداتی دور ءِ گدارے، پمشکا اشی ءَ ما مرچیگیں جاورانی رد ءَ تپّاس اِت نہ کن ایں، بلئے ھر تھرے کہ تپّاسگ بیت آ ھما تھر ءِ ازمی لوٹانی رِد ءَ ریس ءُ پرّیس کنگ بیت۔ اگاں اے کتاب ءَ ما گوں ھورتی ءَ بہ چار ایں، اے گدار ءَ گیش ”دراجیں آزمانکے“ گشگ بیت۔ گدار چوکہ انچیں تھرے کہ آ جتا سرجمیں دنیا یے۔ چو نہ اِنت کہ گدار سرجمیں چاگرد ءَ وتی تھا جاہ بہ دنت، بلکیں انچیں گدار اوں است کہ یکّ روچے ءِ کسّہ ءِ پژدر ءَ نویسگ بوتگ انت۔ چوکہ جیمز جوائس ءِ نامی ئیں گدار ”یولیسس“ یا ورجینا وولف ءِ گدار ”مسز ڈولوے“یک روچی کسّہ انت بلئے گدار ءِ سرجمیں لوٹاں پیلو کن انت۔

اے گدار بنجاھی کارست ”علی“ ءِ سرجمیں زند، (کسانی ءَ بگر داں ورنائی ءَ ) ءَ چاگرد کنت، بلئے پدا ھم چو کسھّی لبزانک ءِ دروشم ءَ نہ انت۔ ھمے ڈول ءَ اگاں کارستانی تب ءُ آھانی سر ءُ پِرانی رِد ءَ چارگ بہ بیت گڑا اے دراجیں آزمانکے گشگ بیت۔ بلئے ھمے کسّہ ءِ راجمان ءُ ایندگہ جھلی وئیل ءُ واکھانی سبب ءَ اے گدارے لیکگ بیت۔ پدا ھم ھما کہ گدار ءِ بنیادی لوٹ انت، چوکہ کارستانی تبزانتی جیڑہ، اندری مارشت، وئیلانی نیام ءِ کشّ ءُ چیلّ ھچ پدّر نہ انت۔ بزاں ازمی رِد ءَ وَ اے گدارے، بلئے چہ گدار ءَ گیش داستانی دروشم ءَ انت۔

داستان گیدی لبزانک ءِ انچیں تھرے کہ اے تھر ءَ ھر ڈولیں وئیل بوت کنت ءُ ھما کار کہ لس مردم ءِ نزّ ءَ بوتگیں کارے نہ انت آ ھم بیت۔ چوکہ اے گدار ءَ ”عاشہ“ (سردار میر حان)ءِ جنک انت، آ علی (چورہ یے کہ بہادر ءَ چتگ ءُ رودینتگ) ءِ نل ءِ توار ءَ اِشکنت ءُ آئی ءِ سر ءَ شیدا بیت۔ پدا ھمے جنک وتی مالداریں دشتار ءَ پہ علی ءَ یلہ کنت ءُ گڈّسر ءَ سردار (وتی پت) ءَ مجبور کنت کہ آ علی ءَ پہ آئی ءَ بہ زوریت۔  اگاں اے کسّہ ءِ راجمان چارگ بہ بیت گڑا اے گوٛستگیں دور ءِ مکران ءِ چاگرد انت۔ اگاں کسے ءَ سردارانی زوراکی پہ چمّ دیستگ انت یا کسّھاں اشکتگ انت، آ اے ھبر ءَ ھم زانت کہ شپانک ءُ بزگر سرداراں وتی ماڈیانی نزّیک ءَ ھم نئیشتگ انت۔ کئے چون وتی جنک ءَ گوں چوشیں بزگریں چورہ ءَ آروس دنت۔ داستاناں وَ اے ڈولیں وئیل ”ممکن“ اِنت، بلئے گدار ءِ دنیا راستی ءِ دنیا انت ءُ آئی ءِ سرجمیں وئیل گوں راستی ءَ بندوک بنت۔ البت نوکیں تکنیکانی رد ءَ ”داستان“ءِ تکنیک ءَ گدار ھم نویسگ بوت کنت۔ یا میجیکل ریئلزم تکنیک ءَ انچیں وئیل ءُ واکھہ بیان کنگ بنت کہ آ چہ راستی ءَ جتائیں دنیا یے پدّر کن انت۔ اے گدار چوکہ چہ چاگرد ءُ کارستاں پدّر انت کہ اد ءَ چوشیں کتہ کاری یے پہ زانت کنگ نہ بوتگ، بلکیں نبشتہ کار ءِ نا دلگوشی ءِ سبب ءَ ھمے چیزاں گدار نزور  کتگ۔

ھمے ڈولیں دگہ وئیلے چوش انت، ”علی نلے توار انچو بارگ ءُ وشّ ات کہ بالی مُرگاں اشکت یکبرے اوشتات۔ گوش داشت۔ پدا وتی راہ اش گپت نل ءِ زیمل ءَ انچو آیانی سر ءِ ہوش برت آہاں نہ زانت مئے منزل کجانگر ءُ مئے دیم کجانگر انت۔“ (تاکدیم۔27)

اے انچیں ندارگے کہ گواچنی زند ءَ اے ڈول بوت نہ کنت۔ اگاں گدار  داستانی تکنیک ءَ بوتیں گڑا ھیبے نہ ات، بلئے اے تکنیک ءَ مرگاں پہ نل ءِ توار ءَ اوشتارینگ انچیں وئیلے کہ اِد ءَ دپ نہ وارت۔

اشی ءَ ابید کسّہ ءِ دگہ بازیں نزوری ھم است انت کہ گدار اش ھیب وار کتگ۔ کسّہ چو بندات بیت، ”علی شہر ءِ کماش میران ءِ یکّیں بچّ اَت۔“ (تاکدیم۔6) چریشی ءَ پدّر بیت کہ گدار ءِ بنجاھی کارست علی انت، بلئے کسّہ یک تاکدیمے ءَ ھم نہ جنزیت کہ ھمے نیام ءَ علی ءِ مات ھم مرتگ آئی ءِ پت گوں آئی ءِ مات ءِ گوھار ءَ آروس کنت۔ چو اشتاپی ءَ اگاں کسّہ دیما برگ بہ بیت وت بے تام بیت۔

ھما چورھی ءِ جنجالاں کہ علی ماریت یا آئی ءِ پت بے جنی ءَ چون بیت، اے ڈولیں ھچ تران ءُ باوست نیست۔ میران کہ دومی آروس ءَ کنت، چداں ماتو ءُ چکّو ءِ کسّہ بندات بیت۔ اد ءَ گوں اشتاپکاری ءَ نبشتہ کار ءَ کسّہ گوازینتگ ءُ علی چہ لوگ ءَ جست سر ءَ پہ جنگل ءُ اگاراں درکاریت۔ ماتو ءِ لوگ ءَ بس یکّ ءُ دو وئیل ءَ پد اے کسّہ چمداں آسر بیت ءُ علی درانڈیھ بیت، میران مریت، اے بھر ھمد ءَ پشت کپیت۔

پدا علی ءُ نورا (علی ءِ سنگت ) کہ دیم پہ کوھاں رؤ انت، آ گار بنت۔ وتی جند ءِ ھلک ءِ کوھاں بلوچی زھگے چون گار بیت؟ پدا رُستگیں چکّے کہ وتی دست ءِ چپّ ءُ راست ءَ بہ زانت۔ اے دوئیں کارستانی نیام ءَ اجبیں ھمگونگی یے گشئے پہ زور جاہ دیئگ بوتگ۔ ھردکانی مات بیران بوتگ انت، ھردکانی پتاں دومی آروس کتگ ءُ ھردو چہ ماتوھانی لٹّ ءُ کٹّاں شزار انت۔ کارستانی چوشیں ھمگونگی کسّہ ءَ چٹ بے تام کنت۔

دیمتر ءَ ھمے جنگل ءُ اگاراں کہ علی وئیل انت آ مردمے (بہادرءَ) گندیت۔”دیم ءَ تر شت دیسے تاں مردمے۔ دیم پرائی شت۔ وہدیکہ نزّیک رست۔ دیستے تاں شرّیں حانوادئیں واجہ یے اوشتاتا۔ علی چمّ روژنا بوتاں۔ من نوں نہ مریں۔ اے حدا دوست ے۔“ (تاکدیم۔15)

مردم چہ دوری ءَ گندگ ءَ چون زانگ بیت کہ ھدا دوستے، شّریں مردمے یا شدّتے۔ کسے کہ درامدیں مردمے ءَ گوں دچار کپیت، ابید ءِ گپّ ءُ تران ءَ آ وت سر ءَ چون کیاس کت کنت کہ اے چوشیں مردمے۔ 

ھمے مرد (بہادر) کہ علی ءَ جست کنت، آ وتی درائیں کسّھاں کاریت۔ بائد ھمیش انت کہ نبشتہ کار ءَ تھنا ھمے بہ گُشتیں، علی ءَ وتی درائیں کسّہ آؤرت انت۔ بلئے اشی ءِ بدل ءَ علی یکّ یکّ ءَ وتی سرجمیں ھبراں کنت۔ اے ھم پہ کسّہ ءَ ھیبے۔ چوشیں ”اوور ڈسکرپشن“ بلوچی ءِ گیشتریں گداراں است، بلئے عنبر چہ ایندگراں ھم گیشی کتگ۔ دیمتر ءَ بہادر ءَ آئی ءِ کاروان ءِ ھمبراہ کہ جست کن انت، آ ھمے کسّہ ءَ سر ءَ داں پاد ءَ بیان کنت، پدا گوں وتی جن ءَ ھمے کسّہ ءَ بیان کنت، گڈّسر ءَ گوں سردار ءَ پدا یکّ یکّ ءَ درائیں گپّاں کنت۔ بزاں یکّیں کسّہ گدار ءَ چار رند ءَ آرگ بیت، ھمے گیشی ءَ اے گدار سکّ بد ڈول کتگ۔ 

دومی جیڑہ ایش انت کہ گدار ءَ اگاں ھرچی چو تامرے ءِ ڈول ءَ ”اتفاق“ ءَ گوں بہ بیت، گدار ءَ نزور کنت۔ چوکہ علی ءَ جنگل ءَ مردے گندیت ءُ اے انچیں مردے کہ اشی ءَ چکّ نیست ءُ آ علی ءَ زوریت ءُ وتی چکّ کنت۔ الّم انت کہ علی بے چکّیں مردے ءَ دست بہ کپیت؟ اگاں آ انچیں مردے ءِ دیما کپتیں کہ آئی ءَ پیسر ءَ چکّ باز اَت، گڑا چون بوتگ ات؟ ھرچی اگاں انچو تامری داب ءَ پیشدارگ بہ بیت گڑا وانوک ءِ ابکّھی پشت نہ کپیت۔

علی کہ ھمے بے چکّیں مات ءُ پتاں رسیت اے چہ گل ءَ بال بنت۔ بلئے نبشتہ کار ءَ اد ءَ ھم گلی ءِ کسّہ بے تام کتگ۔ ”تمامیں ہمساہگ ءُ ہمبراہ حیران اتاں کہ بہادر ءُ زرناز پرچا مرچی چو شات ءُ گل انت۔ شپ ءِ آخر وہد اِنت ایرگڈّ اش نہ گیت۔ نہ وت وپس انت نہ مارا واب ءَ کلّ انت۔“ (تاکدیم۔22) اے انچیں ھبر انت کہ مردم ھیران بیت۔ زرناز ءُ بہادر زانا ڈھل جنگ ءَ انت کہ ھمساھگاں واب نئیت۔ مردمے ھرچی وتی لوگ ءَ گپّ ءُ تران بہ کنت ءُ ٹھک بہ دنت بہ کندیت، بلئے نئے کہ چوش بہ بیت کہ ھمساھگ چہ واب ءَ بہ کپ انت۔

ھمے ڈول ءَ علی کہ بہادر ءِ ھمبراہ انت، نل ءِ توار ءَ اِشکنت بلئے پجّایے نیاریت۔ نل ءَ زانت، نل ءِ توار ءَ نہ زانت، اے ھم اجب انت۔ ءُ علی کہ وت نلے زوریت ءُ جنگ ھیل کنت، اے انگت بوتگیں گپّے کہ بازیں مردماں ساز جنگ چہ وت ھیل گپتگ۔ البت ھرکس کہ آئی ءَ ھمے یکّیں جست ءَ یکتاب ءَ کنت، چریشی ءَ پدا ھما یکّیں کسّہ ءِ ”ریپیٹ“ کنگ گدار ءَ بے تام کنت۔ چد ءُ گیشتریں سبکّی ھما وھد ءَ بیت کہ سردار ءِ جنک آئی ءَ راہ ءُ رواجی گندیت ءُ گوں یکّیں نیاد ءَ آئی ءِ سر ءَ شیدا بیت، وتی مھراں درشان کنت۔ پدا ھمے مھر ءِ کسّہ اوں بد ڈول انت۔

”آرا ہم دل ءِ ہست۔ اگاں من وتی دل ءَ آئی دیما ایر کنیں تو  گشئے نہ زوریت ے؟“ (تاکدیم۔14) ھر کارست ءِ ھبر بائد انت ھمائی ءِ چاگردی کدّ ءُ آئی ءِ تب ءَ بہ بنت۔ اے عاشہ ءِ گپّ انت کہ آ سردار ءِ جنک انت، بلئے انچو ھبر ءَ انت کہ مردم ءَ کندگ گیپت۔ مھر ءِ درشان ءَ کس چوش نہ کنت کہ ”منی دل ءَ نہ زوریت باریں“ ، نبشتہ کار ءَ ھما وئیلانی بابت ءَ کہ نبشتہ کنت بائد انت آئی ءَ سرپدی ھم بہ بیت۔ یک مردمے کہ نہ آئی ءَ مھر کتگ ءُ نہ چہ ایندگراں آئی ءَ جست ءُ پرس کتگ، آ اے ڈولیں نازرکیں مارشتاں بیان کت نہ کنت۔ ھمے ڈول عنبر ھم مھری جیڑھانی بیان ءَ بے سوب بوتگ۔

ندارگ کشّی ھم گیشتر ھوادگ انت۔ کسّہ ءِ چاگرد مکران ءِ کوچّگے بلئے ندارگ کشّی انچو کنگ بوتگ، گشئے کشمیر انت۔ چوکہ،”جاگہ کور ءِ لنٹ انت۔ سارت ءُ وشّ انت۔  آپ ءِ توار درچکانی لڈّگ۔ پلّانی وشبو، دگہ چے لوٹ ئے۔“ (تاکدیم۔48) کوچّگانی شپ ءُ پدا اے ڈولیں ندارگ۔ بلوچستان ءِ کوچّگانی کوراں وَ ابید ءِ ھورانی موسم ءَ تچوکیں آپ کج انت، درچک وَ بگندئے لڈّ انت، بلئے کوراں وشبوئیں پلّ؟ اگاں جور پلّے است بلئے، پدا اوں اینچو وشبوئیں پلّ نہ گوائیت کہ ھردیما گوات آتار بہ بیت۔ 

ھمے ندارگاں گوں عاشہ علی ءَ درائی دنت کہ تو شپ ءَ بیا  منی گندگ ءَ، بلئے آ پہ نیاد ءَ ماھکانیں شپے ءَ رؤت۔ ”ماہ ءَ را پانزدہ ات۔ چو شیر ءَ ات۔ علی اش گس ءَ دیم پہ کور ءَ رائی ات۔“ (تاکدیم۔50) اگاں کسے ءَ کوچّگانی آشکی ءِ کسّہ اِشکتگ انت گڑا اے ھبر ءَ الّم زانت کہ ماھکانیں شپاں کسّ پہ جنکانی درائی ءَ نہ رؤت۔ شپ سترے، بلئے ماھکانیں شپاں کوچّگاں اگاں جناورے درا گردیت، مھلونک ءِ چمّے کپ انت ءُ پدا چوشیں دمگے ءَ کئے پہ سردارے ءِ جنک ءِ درائیاں رؤت۔

ھمے نند ءُ نیاداں پد علی ءُ عاشہ نزّیک بنتءُ وتی مھراں درشان انت، بلئے یکّیں شپ ءِ نیاد ءَ پد دومی روچ ءَ عاشہ ءِ سانگ بیت۔ اے وئیل ھم چو تامری وئیلے ءَ انت۔ اینچو وھد کہ عاشہ نشتگ ات، کسّ ءَ گواجار نیاؤرت، بلئے ھمے کہ آ گوں علی ءَ ھمنیاد بوت، پہ آئی ءَ گواجارے اتک ءُ یکّیں روچ ءَ آئی ءِ سانگ ھم بوت۔

پدا زالبول انچو نا وس ءُ نادزرس پیش دارگ بوتگ انت کہ اگاں ”فیمنسٹ لیکہ“ ءِ رِد ءَ تپّاسگ بہ بیت گڑا اد ءَ ھم زالبول ءِ ھال ھما انت کہ بلوچی ءِ گیشتریں گداراں ھمے داب ءَ پیشدارگ بوتگ۔ پدا ھم عاشہ انچیں جنکے کہ آ وتی مات ءُ پتانی دیما نر ءَ نر اوشتیت، آھاں مجبور کنت دانکہ آئی ءِ پیریں دشتار ءَ رزا بہ دیئنت ءُ آئی ءَ گوں علی ءَ آروس بہ دیئنت۔ بلئے اے وئیل ھم انچو گوں ھوادگی ءَ بیان کنگ بوتگ کہ عاشہ نہ گشئے گوں پت ءَ ھبر ءَ انت، گشئے گوں وتی دزگھارے ءَ گپّ ءَ انت۔

اگاں مارکسسٹے باھند بہ کنت ءُ بہ گشیت کہ اے گدار ”طبقاتی کشّ ءُ چیلّ“ ءِ جھگیری ءَ کنت ھم رد نہ انت۔ بلئے پدا کہ علی ءَ آئی ءِ چاگردی بالاد ءَ ابید ھم سردار پہ سانگ ءَ زوریت ءُ وتی کنت، اد ءَ مارکسسٹ ھم گوشاں گر اَنت۔ بزاں نبشتہ کار ءَ ھما جیڑہ کہ وت پاد کتگ انت، پدا وت انچو ھلاس کتگ انت دانکہ اے کسّہ ھچ ڈولیں سیاسی لیکہ یے ءِ جھگیری ءَ مہ کنت۔ اے کسّہ ءِ جوان تریں پھنات ھم ھمیش انت کہ اد ءَ ھما لیکھانی پلّہ مرزی کنگ بوتگ، پدا ھما لیکہ وت پروشگ بوتگ انت۔

دگہ مزنیں نزوری یے ایش انت کہ گدار ءِ بنیادی لوٹاں چہ یکّے ڈالچار کنگ بوتگ۔ کارستانی درستیں ھبراں ”نیریٹر“ وت کنت، آ چے جیڑ انت چونیں جاوراں چے مار اَنت اے چیز ڈالچار کنگ بوتگ انت ءُ تھنا آھانی گپّ ءُ  ٹالاں چہ مارشت ءُ جوَزگ پدّر کنگ بوتگ انت۔ پدا آسر وَ چٹ چو تامرانی ڈول ءَ انت کہ گوں وشّی ءَ کسّہ آسر بیت ءُ دگہ ھچ پشت نہ کپیت۔ 

سردار چہ جنک ءَ لاچار بیت ءُ علی ءَ پہ سانگ ءَ زوریت۔ چمداں کسّہ آسر بیت۔ نہ جستے مانیت، نہ ابکّھی یے ءُ نہ دگہ ”امکانے“ پشت کپیت۔ چوشیں ھلاسی کسّہ ءَ بے تام کنت ءُ گدار اگاں اے ڈول آسر بہ بیت گڑا چو گدار ءَ نہ بیت۔ 

اگاں ما ھما دور ءِ ھساب ءَ ھم اے گدار ءَ بہ تپّاس ایں، ھمے بنیادی نزوریانی سبب ءَ اے گدار انگت بے سوبیں گدارے لیکگ بیت ءُ اشی ءَ دگہ چوشیں ھچ کتہ کاری یے نیست کہ آئی ءِ سر ءَ گیشیں تران ءُ باوستے بوت بہ کنت۔

۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔

شوھاز