دومی بھر
۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔
پشین کساس چہ شال ءَ 55 کلومیٹر اِنت۔ ما شپ ءَ کہ ھود ءَ سر بوتیں، جمیل کاکڑ ءَ پہ ما نان کتگ ات، گڑا ما تچک ءَ ھمائی ءِ گوٛر ءَ شت ایں ءُ شام کت۔ ھمد ءَ نان ءَ پد من کہ کمرزانی یے جت ءُ نشت آں، من ھیران اتاں کہ پٹھان انگت کمرزانی ءَ نہ زان انت۔ جمیل ءَ جست کت کہ تو وتی لانکی چیا اے ڈول بستگ؟ من گشت کہ چریشی ءَ مردم نندگ ءَ دم نہ بارت۔ آئی ءَ ھم وتی لانکی زرت ءُ کمرزانی یے جت ئِے، بلئے پہ گیگ نہ بوت۔ وس کت ئِے، برے یک دیمے تتّر اِت۔ ھمیشی ءِ کمرزانی ءِ سر ءَ باریں داں چنچو وھد ءَ ما ٹھک دات ءُ کند اِت۔
دگہ ھبرے اوں شمارا ھال دیئگ لوٹاں کہ پشین ءِ سر بوھگ ءَ گوں اردو ءِ بام ءَ دات۔ پٹھانانی یک جوانی یے اش انت کہ اگاں دیوانے ءَ سد در قوم نشتگ، پٹھان بس دو بہ بنت، پدا اوں آ تھنا پشتو ءَھبر کن انت۔ پشین پدا انچیں شھرے کہ اد ءَ سد در سد مردم پشتوکن اَنت ءُ درست پٹھان انت۔ لھتیں زمانگی بلوچ اوں ھمے دمگ ءَ نشتگ، اگاں موہ رسیت وت ءَ بلوچ گش اَنت، بلئے زبان اش پشتو اِنت۔
مئے نودربری ءِ دور ءَ بلوچستان شھدربرجاہ ءَ جان محمد نامیں مردے است ات کہ رنگ ءُ شکل ءَپٹھانے ات۔ زبانے ھم پشتو ات۔ ما مدام ھمے سرپد بوتگ ات ایں کہ اے مرد پٹھانے، بلئے یک روچے مئے استادے ءَ گشت، اشی ءَ پٹھان نہ گش ات کہ شمئے جنگ ءَ سر گیپت۔ ما ھیران بوت ایں کہ اےچونیں بلوچے کہ نہ بلوچی زانت ءُ نہ براھوئی۔ رند تر ءَ ما سرپد بوت ایں کہ اے سرپرہ بلوچے، چہ پت ءُ پیرکاں پٹھانانی دمگ ءَ نشتگ، پمشکا وتی زبان اش شمشتگ۔ ھمے ڈول ءَ اگاں دگہ راجے یا کٹمے اد ءَ نشتگ آ اوں پشتو کن انت۔ پشتو ءِ ابید دگہ ھچ زبان نیست اے دمگ ءَ۔
شپ کہ لیٹ اِت نوں ما وتی دیوان پتات ءُ پشین شھر ءَ چہ کمّے گستا نوآباد ءَ نصیب ءِ مھمان جاہ ءَ پہ وپسگ ءَشت ایں۔ شپ ماھکانی ات ءُ، ماہ چہ برزیں دیوالانی سروگاں سرکّ دیان ات۔ پشین پدا انچیں شھرے کہ ھود ءِ دیوال اوں لوگانی برزی ءَ انت۔ انچو برز قَنت کہ مردمے اگاں ٹرکے ءَ سوار بہ بیت ھم چار دیوالیانی تھا دیست نہ کنت۔ من کہ جست گپت شما وتی کمپانانی دیوالاں چیا اینچو برز کن ات؟ گڑا گشت اش کہ ما لوٹ ایں کہ مئے لوگ پردگبہ بنت ءُ ھچ وڑیں رھگوٛزی یے مئے لوگءُ جن ءُ چکّاں مہ گندیت۔ چوناھا ھم پٹھان اے درگت ءَ سکّیں ترند تبیں راجے۔ تنیگت ءَ اے راج ءِ گیشتریں مردم جنین ءَ بس انچیں سھدارے سرپد بنت ءُ آئی ءَ ھچ ڈول ءَ مردین ءِ ھمسری ءَ نئیل انت۔ پمشکا پشین ءِ بازار ءَ ھر وھدے کہ سر کپتگ، ھود ءَ ابید چہ پیریں ءُ پنڈوکیں جنیناں ما دگہ جنین گردگ ءَ نہ دیستگ۔ تھنا یک جاھے استکہ ھود ءَ جنینانی جتا نھادی یے است، گڑا پہ جنین ءِ چارگ ءَ ما برے برے ھمے دمکان ءَ گول اِتگ۔
اے شپی ما ژند ءُ پند بوت ءُ وپت ایں ءُ سھب ءَ ارزبند ءَ پد دیم پہ پشین ءِ بازار ءَ رھادگ بوت ایں۔ پشین ءِ شھر ءَ انچو کہ ایر کپ ئے تہ سما بیت کہ شھر ءِ وتی جتائیں بن دپترے ءُ باریں کجام دوراں کجام کجام راجاں اتکگ اد ءَ ھاکمی کتگ۔ گڑا دمانے بیا پشین ءِ بن دپتر ءِ تاکاں پشکانڈ ایں۔
پشین\پشنگ\فوشنگ
پشین ءِ بن دپتر ءِ زانگ ءَپیسر الّمی انت پشین ءِ نام زانگ بہ بیت کہ پرچا پشین گشگ بیت؟ اے درگت ءَ جتائیں پٹّ ءُ پولاں چہ اے ھبر پدّر بیت کہ ھچ چوشیں دلجمیں سرشونے نیست کہ چہ آئی ءَ زانگ بہ بیت کہ پشین ءِ نام چونی ءَ پر کنگ بوتگ۔ بازیں پولکارانی گشگ انت کہ پشین کوھنیں ٹکّے ءِ نام انت، دگہ ٹولی یے ءِ منّگ ھمیش انت کہ اے مردمے ءِ نام انت، بلئے کس پہ دلجمی گشت نہ کنت کہ اے نام چونکائی زورگ بوتگ۔ پدا جتائیں دوراں اے نام برے ”پشنگ“ بوتگ ءُ باز جاہ ءَ ”فوشنگ“ ھم نویسگ بوتگ۔ اسل ءَ داں مزنیں مدّتے ءَ اے دمگ افغانی ءُ ایران ءِ ساسانی ھاکمانی ایردست بوتگ۔ پمشکا فارسی ءُ عربی ءِسوب ءَ پشین ءِ جاہ ءَ اشاں اے دمگ ءَ را فوشنگ گشتگ۔
چوناھا استیں وھد ءَ اد ءَمستریں آبادی پٹھانانی کٹم کاکڑ،اچکزئی ءُ ترینانی انت بلئے پولکارانی منّگ ھمیش انت کہ چرے ٹکّاں پیش اد ءَ فارسی گشوکیں کٹمے جہہ منند بوتگ۔ البت زانگ نہ بیت کہ اے کجام راج ءُ کجام کٹم بوتگ۔ بلوچ پولکارانی گشگ ءِ رِد ءَ اد ءَ لھتیں بلوچ ٹکّ ھم داں زمانگے جہہ منند بوتگ، بلئے اشانی بابت ءَ ھم سرشون نیست کہ کئے بوتگ انت ءُکجام دور ءَ اد ءَ نشتگ انت۔
البت یک ھبرے تچک انت کہ کاکڑ ءُ ترین ، ھر دو ٹکّ چہ ”تختِ سلیمان“ ءِ کش ءُکرّ ءِ کوھاں لڈّ اِتگ ءُ اد ءَ اتکگ ءُ نشتگ انت۔ اچکزئی وَ گیشتر احمد شاہ ابدالی ءِ دور ءَ چہ اسپین بولدک ءَ لڈّ اِتگ ءُ پشین ءُ بوستان ءُ ھمے کرّ ءُ کش ءِ دمگاں اتکگ انت ھمد ءَ ھنکین اش کتگ۔
ھمے ھند ءِ مردماں دگہ ھبرے اوں کت، اگاں مئے ترین سنگتے است گڑا چہ آئی ءَ پیسر ءَ پھلی لوٹاں۔ کاکڑانی گشگ انت کہ پشین ءِگیشتر زمین پیسر ءَ ترین کٹم ءِ بوتگ انت، بلئے ترین پہ شرّ رنگیں بچکّاں سکّ ھدوک بوتگ انت۔ پمشکا اشاں وتی زمین بھا کنان کتگ انت ءُ زرّ ءُ مال شرّنگیں بچکّاں داتگ انت۔ نوں اے ھند ءِ گیشتریں زمین ءُ ڈگارانی واھند کاکڑ انت۔
چہ بن دپتر ءِ تاکاں اے ھبر اوں پدّر بیت کہ سکندرِ اعظم گوں وتی لشکر ءَ چمداں گوٛستگ، بلئے چو زانگ نہ بیت کہ آئی ءَ پشین ءِ سر ءَ اُرش کتگ یا نہ کتگ، چیا کہ آ زمانگ ءَ اے چوشیں دمگےنہ بوتگ کہ کسے ھمد ءَ بہ نندیت ءُ پہ اشی ءِ قبضہ کنگ ءَ دگہ مزنیں جھد ءُ جکانسری یے بہ کشّیت۔ اشی ءَ ابید ھپتمی ءُ ھشتمی عیسوی کرن ءِ دور ءَ اسلام اے دمگ ءَ اتکگ ءُ اد ءَ جہہ منندیں مردم مسلمان بوتگ انت۔ ھمے وھد مکران ءُ کرّ ءُ کش ءِ دمگانی بلوچ ھم مسلمان بوتگ انت، بلئے شگر اِنت کہ پٹھانانی ڈولیں مسلمان نہ انت دگہ بلوچ ءِ دیم چد ءُ گنتر سیاہ ات۔
اسلامی دور ءَ بازیں ایرانی ھاکماں اے دمگاں ارش کتگ ءُ ھمد ءَ ھاکمی کتگ، بلئے احمدشاہ ابدالی ءِ کہ دور اتکگ گڑا اے ھند صوبہ قندھار ءِ بھرے بوتگ۔ درّانی ءِ دور ءَ اے سرجمیں ھند ھمائی ءِ ایردست بوتگ انت ءُ افغانستان ءَ را مالیات اش داتگ۔
1839 ءَ کہ انگریزاں بلوچستان ءِ بنجل قلات ءِ سر ءَ ارش کت گڑا آھانی دومی منزل افغانستان ات۔ ھمے نیام ءَ انگریز ءُ افغانیانی نیام ءَ دو جنگ بوت کہ اے ”اینگلوافغان جنگ“ ءِ نام ءَ زانگ بنت۔ دومی اینگلو افغان جنگ 1879 ءَ بوت کہ اے جنگ ءَ درّانی سلطنت مجبور بوت کہ گوں انگریزاں شور ءُ سلاہ بہ کنت۔ پمشکا دوئینانی نیام ءَ ”معاہدہِ گندامک“ بوت۔ اے معاہدہ ءِ رِد ءَ پشین ءِ دمگ ءَ سرجمی ءَ انگریزانی دست ءِ چیر ءَ بوت۔ چمداں برٹش بلوچستان ءِ نام ءَ انگریزاں اے دمگ ءَ پہ وت ءَ جتائیں استانے ٹھینت۔ لھتیں دمگ اش چہ افغانستان ءَ گپت ءُ لھتیں چہ خانِ قلات ءَ۔ ھمے ھند اشاں جتا کت انت ءُ برٹش بلوچستان ءِ نام دات انت۔
اشی ءَ ابید ھمے نیام ءَ کہ قلات ءَ نصیر خان نوری ءِ ھاکمی ات، اے دور ءَ احمدشاہ ابدالی ءَ قلات ءِ سر ءَ ارش کت۔ ابدالی ءَ کہ نصیر خان ءَ را سرجمی ءَ پروش دات نہ کت گڑا ھردکاں شور ءُ سلاہ کت ءُ ”معاہدہِ قلات“ ءِ نام ءَ معاہدہ یے کت۔ اے معاہدہ ءِ رِد ءَ شال ءَ دیم گوریچانی نیمگ ءَ بزاں پشین ءُ بوستان ، چمن ءُ ایندگہ ھند ءُ دمگ افغانستان ءِ بوت انت ءُ دیم پہ زِربار ءَ ھرچی ھند ءُ دمگ اتنت ادءَ قلات ءِ ھاکمی منّگ بوت۔
گوں پشین ءَ بلوچ ءِ مزنیں سیادی یے خان خدا داد خان ءِ قبر اِنت۔ انگریز کہ قلات ءِ سر ءَ اُرش کن انت گڑا آھانی لوٹ ھمے بیت کہ بلوچ ”خان“ ھماھانی ساد ءَ ھشک بہ بنت ءُ ھر ڈول برطانیہ ءِ ھکم بیت ، ھما وڑ بہ کن انت۔ خان خداداد خان کہ وتی دور ءَ قلات ءِ ھاکم بیت گڑا آ انگریزانی بازیں ھبرے نہ منّیت۔ پمشکا انگریز آئی ءِ سر ءَ بازیں سردارانی کوش ءِ الزام ءَ جن انت ءُ آئی ءَ چہ قلات ءِ خانی ءَ کشّ اَنت ءُ 1893 ءَ پشین ءَ درانڈیھ کن انت گوں کھول ءُ ھمود ءَ ”گِس بند“ کن انت۔ پشین ءَ پمشکا آئی ءَ دار اَنت ، چیاکہ اے دور ءَ پشین انگریز سرکار ءِ مزنیں لشکری بنجلے بیت۔
خداداد خان ھمے درانڈیھی ءِ دور ءَ 21 مئی 1907 ءَ پشین ءَ بیران بیت۔ آئی ءِ قبر اوں تنیگت ءَ پشین شھر ءِ کوھنیں قبرستان ءَ انت۔
البت ما ھرچی کہ جست ءُ پرس کت، ما ھمے قبر نہ دیست۔ شھر ءِ گیشتریں کماش اے ھبر ءَ سرپد انت کہ خانِ قلات ءِ قبر ھمد ءَ اِنت، بلئے ھما ٹکّ ءُ نشان مارا نہ رست۔
خدادا خان ءِ قبر ءَ ابید انگریزانی دور ءِ دگہ بازیں چیدگ ءُ مڈّی انگت ءَ است انت۔ چریشاں یک نامی ئیں نشانی یے انگریزانی بستگیں ڈیم ”بندِ خوشدل خان“ انت۔ انگریز ھما دور ءَ کہ اد ءَ ھاکم بوتگ انت، آھاں سما کتگ کہ پشین ءِ زمین زور اِنت ءُ اد ءِ موسم ءِ ھساب ءَ بازیں دھل ءُ نیوگ اد ءَ شرّ بیت، بلئے چو کہ ھور کم بیت پمشکا کشت ءُ کشاری جوانیں رنگے ءَ بوھگ ءَ نہ انت۔ ھمے ھاتر ءَ انگریز سرکار ءَ پہ ”سرخاب“ ءُ ”تور مرغہ“ کور ءِ آپ ءِ بندگ ءَ ڈیمے بستگ ، دانکہ اے کورانی آپ دارگ بہ بیت ءُ پہ کشت ءُ کشاری ءَ کارمرز بہ بیت۔ اے ڈیم ءَ را ”بندِ خوشدل خان“ ءِ نام دیئگ بوتگ۔ البت اے مرد ءِ جند زانگ نہ بیت کہ کئے انت۔ بازیں مردمانی گشگ انت کہ خوشدل خان ھما دورءَ ٹکّے ءِ سردار بوتگ ءُ باز ءِ گشگ اِنت اے نامی ئیں زمیندارے بوتگ۔ ھیر ھرکس بوتگ، نوں انگریز بہ زان انت ءُ خوشدل خان بہ زانت، بلئے بند برھال مرد ءِ نام ءَ انت۔
چہ ھمے ڈیم ءَ کہ مات جو کشّگ بوتگ انت، آ اوں جتائیں ٹکّانی نام ءَ کشّگ بوتگ انت ءُ دانکہ آھانی کٹمی ڈگاراں سرکنگ بوتگ انت۔ اے مزنیں ماتجو چار اَنت کہ اشانی نام اے ڈول انت:
*ملازئی
*یاسین زئی
*جنگل سرکار
خدائیداد زئی
اے ڈیم داں روزگار ءِ مرچی است انت ءُ انگت آپ داریت۔ بلئے منی ھیال ءَ بازیں بند ءُ جوھانی کسّھاں گوں شما بیزار بوت اِت، پمشکا دمے ساسار اَیں ءُ دیمتری کسّھاں پہ دگہ روچے کلّ ایں۔
(روان انت۔۔۔۔۔۔)
No comments:
Post a Comment