میری ءِ برج درا اَنت۔۔۔۔ (اوّلی بھر)

 

(جتائیں تب ءِ کتہ کاریانی ھواریں دروشمے)

۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔

اوّلی بھر۔۔

یک روچے من بلوچی ءِ مزن نامیں نبشتہ کارے ءَ جست کت کہ بلوچی ءَ گدار ءِ کمّی ءِ سبب چے اِنت؟ گڑا آئی ءَ گشت کہ گدار انچیں نازرکیں کارے کہ باز وانگ لوٹیت ءُ پہ نویسگ ءَ بازیں وھد ءُ اوپارے لوٹیت۔ بلوچ نبشتہ کاراں چو کہ بازیں وھد دیئگ واک نہ کنت، ھمے ھاتر ءَ گدار مئے گوٛر ءَ کم نویسگ بوتگ۔ دومی اگاں منیر احمد بادینی ءِ گداراں ما یکّ کرّ بہ کن ایں، بلوچی ءِپشت کپتگیں درستیں گدار پنجاہ ھم نہ بنت۔ پدا ھمیشانی تھا بازیں انچیں است انت کہ پہ نام گدار اَنت ءُ آھانی تھا گدار ءِ دروشم کم درا بیت، بلکیں تھنا کسّہ اَنت یا دل ءِ ھبّ ءَ نبشتگیں سرگوٛست انت کہ گدار ءِ دروشم دیئگ بوتگ انت۔

دگہ یک روچے من چہ بلوچی لبزانک ءِ کوّاسے ءَ جست گپت کہ بلوچی ءِ گداراں ما کجاماں شرّ ءُ کجاماں نزور گشت کن ایں؟ آئی ءَ اوں ھمے ھبر کت کہ یکبرے چیز باز بیت، باز نویسگ بیت گڑا آئی ءَ پد نوں نگدکار اے آسر ءَ رسیت کہ کجام شرّ ءُ کجام ھراب انت۔ یکبرے ھمنچو گدار بہ بیت کہ رند ءَ مردم آھانی کدّ ءُ کساس ءَ گیشّینت بہ کنت۔

نوں اے ھبر وَ تچک انت کہ بلوچی ءَ منیر احمد بادینی ءَ اگاں شرّ نبشتگ یا ھراب نبشتگ، آ دگہ ھبرے۔بلئے آ یکّیں مردم اِنت کہ تھنا آئی ءِ جند ءِ گدار تنیگت ءَ چہ بلوچی ءِ درستیں گدار نویساں گیشتر اَنت۔

پدا منیر احمد بادینی ءِ گدارانی وانگ ءِ وھد ءَ من انچو راہ ءُ رواجی لھتیں گدار ونت۔ پدا یک روچے سنگتے ءَ گشت اگاں منیر ءَ وان ئے ، گڑا آئی ءِ سئے چار انچیں گدار اَنت کہ اشانی وانگ ءَ پد منیر ءِ سرجمیں دروشم ءَ تو دیست کن ئے۔

1۔ بھشت ءُ دوزہ

2۔ شال ءِ گلیں بازار (سئے ئیں ناول)

3۔میری ءِ برج درا اَنت

4۔اسپیتیں اسپ ءَ سنج بکن

چرے گداراں درستاں پیسر من ”میری ءِ برج درا اَنت“ گچین کت۔ اشی ءِ بندات ءَ چہ سما بوت کہ اے گدار ءَ نبشتہ کار ءَ چہ انچائیں گداراں گیش کتہ کاری ءِ جھد کتگ ءُ اے انچائیں کسّہ یے نہ اِنت، بلکیں سرجم ءَ تکنیک ءُ کسّہ ءِ کتہ کاریاں چکاریں گدارے۔ 

اگاں گدار ءِ وانگ ءِ وھد ءَ ما منیر ءِ سئے چیزاں ڈالچار مہ کن ایں، گڑا اے گدار اوں مارا ھچ دات نہ کنت۔ اشی ءِ وانگ ءَ پیسر اے ھبر ءَ دلجم بوھگی انت کہ گدار ءَ زبان ءِ جیڑہ سکّ باز اَنت ءُ زبان ھچ واناک نہ انت، بلکیں انچو پہ وت ءُ دیم اِنت۔(اے جیڑہ منیر ءِ درستیں گداراں است انت) دومی یکّیں گپّ ءَ بار بار جنگ، اے نادراھی اوں آئی ءَ چہ بنُدر ءَ گون انت۔ ھمے ھبر ءَ کنت ءُ یکّ ءُ دو تاکدیم ءَ پد ، پدا بچار ھما یکّیں ھبر ءَ اِنت۔ سیمی انچیں مزنیں گالرد نبشتہ کنت کہ جاھے جاھے سرجمیں پیراگراف ءُ برے برے سرجمیں تاکدیم یکّ گالردے۔ دگہ یکّ جیڑہ یے اش انت کہ منیر وتی جند ءَ چہ ھچ وڑ ءَ سست نہ کنت۔ ھمے ھبر کہ ”من شاہ نویسے بوھگ لوٹاں۔“ آئی ءَ باریں چنچو گدار ءَ نبشتگ ءُ اے گدار ءَ ھم آ ھمے ھبر ءَ باریں چنچو رند ءَ کنت۔

نوں اے گدار ءِ وانگ ءِ وھد ءَ اگاں ھمے برز ءِ جیڑھاں ڈالچار بہ کن ایں گڑا اے وتی دور ءِ انچیں ساچشتے کہ اے دور ءَ مئے گوٛر ءَ اے تب ءِ کتہ کاری باز کمّ مردم ءِ گوٛر ءَ گندگ بیت۔ 

گدار کہ بندات بیت مردم زانت کہ نبشتہ کار اِد ءَ زند ءِ ھر روچیں کاراں ابید دگہ دنیا یے ءِ ساچگ ءَ دلمانگ اِنت۔

”چہ وتی کار ءَ آھگ ءُ لھتیں ساھت آرام کنگ ءَ پد ھر شام ءُ دیگر ءَ ایدل پہ چندیں ساھتاں وتی سرکاری گس ءِ دراجیں برامدگ ءِ روکپتی نیمگ ءِ کنڈ ءَ گوازینت۔“ (بادینی، 2009،ت 8) کارست چہ اوّلی گالرد ءَ پدّر بیت کہ نامے ایدل اِنت، سرکاری نوکرے ءُ سرکاری گسے ءَ نشتگ۔ بزاں کہ نبشتہ کار اد ءَ ھبر ءَ تاب نہ دنت، بلکیں تچک ءَ کسّہ ءَ بندات کنت ءُ انگور ءِ درچک ءِ چیر ءَ نندگ ءِ ھبر ءَ چہ پدّر بیت کہ کارست وتی نوکری ءَ ابید اوں دگہ چیزے کنگ ءِ واھگدار اِنت۔

گدار ءِ بنگپّ ءُ تکنیک ءِ رِد ءَ انچو کہ اوّلی گالرد ءَ آ کارست ءُ آئی ءِ کار ءُ کسب ءَ پدّر کنت، ھمے ڈول ءَ وت کلامی تکنیک ءَ کسّہ ءَ دیما بران کنت۔ چو کہ اد ءَ آئی ءَ بازیں کتہ کاری یے کتگ، ھمے ھاتر ءَ اے جیڑگ ءُ وتی دل ءَ دگہ دنیا یے ءِ ساچگ ءِ کسّہ انچیں کسّہ یے کہ ابید وت کلامی ءَ اشی ءَ اگاں نبشتہ کار بیان بہ کنت، کسّہ آئی ءِ جند ءَ مان گیشّینیت۔

کسّہ ھرچی کہ دیما روان کنت، وانوک سما کنت کہ ایدل انچیں راستی یے ءِ شوھاز ءَ اِنت کہ چہ آئی ءِ چاگرد ءُ دور ءُ راجمان ءَ چٹ جتائیں چیزے۔

”ایدگہ چیز روچ ءِ گلام اِتاں، ایوک روچ ھاکم ات۔” (بادینی، 2009،ت 12) روچ اِد ءَ زند ءِ چیدگ اِنت۔ روچ کہ یکّ وھدے مھلونک ءَ آئی ءَ را ھدا منّ اِتگ ءُ سجدہ کتگ۔ یونانی میتھالوجیاں روچ ءِ جتائیں ھدایے اوں است۔ بلئے منیر ءِ گوٛر ءَ اے روچ چیدگے۔

ھمے ڈول ءَ ایدل چاگردی گر ءُ بنداں مان نیاریت ءُ ھما چیز ءَ کہ سما کنگ ءَ انت، ھمائی ءَ درشان ھم کنت۔ چوناھا وتی جند ءِ شوھاز ءِ بندات اوں چمداں بیت کہ مردم گنوکی بہ کنت۔ آ مردمے کہ ھر وھد ءَ وت ءَ را گوں ایندگہ مردماں ھمگونگ کنگ ءِ جھد کنت، یا استیں رھبند ءُ کانودانی رندگیری ءَ کنت، آ ھجبر ھما چیزاں شوھاز اِت نہ کنت کہ آئی ءَ گواچن ءِ سر ٹلّ ءَ بہ رسین انت۔ اد ءَ اوں کارست ھمے ”اخلاقی کشّ ءُ چیلّ“ moral conflict ءِ آماچ اِنت۔ اخلاقی کشّ ءُ چیلّ ھمیش اِنت کہ کارست ءِ جند ءِ راستی گوں آئی ءِ چاگردی ڈبّھاں ھم دپ نہ بیت۔ (Brown,2024) ایدل سور کتگیں مردے، جن ءُ چکّے ھم است، بلئے چہ تھا مان گیشّ اِتگ ءُ نہ زانت کہ وتی چاگردی ڈبّھاں پیلو بہ کنت یا وتی جند ءَ بہ شوھازیت۔

”چوش کہ من دلوت بحت ءِ مرد اِتاں ءُ آ منی جن ات ءُ ایش کہ ما وت ءَ را مھر کنان اتاں، مئے زند وش ءُ وش ھال ات، بلئے چوش کہ اے دروا دروہ بازی ءُ دروگے ات کہ ما وت ءَ را مھر کنان اتاں۔“ (بادینی، 2009،ت 14) دیمتر ءَ کہ کسّہ روان کنت، کارست مان گیشّان بیت۔ آئی ءِ جن ھم چہ آئی ءَ شزار اِنت ءُ جندے وتی راستی ءِ شوھاز ءَ یلہ دات نہ کنت ءُ نہ کہ وتی جن ءَ یلہ دنت۔ ھمے کشّ ءُ چیلّ ءَ گوں کسّہ جنزان بیت ءُ کسّہ کہ آسر ءَ نزّیک کنت، نوں وانوک اے ھبر ءَ سرپد بیت کہ ایدل ءِ راستی ءِ شوھاز انچائیں شوھازے نہ اِنت، بلکیں آ پہ دلجمی بدھا ءِ ”نروان“ ءَ رسگ ءِ کشک ءِ چاریں ”راستی ءِ پدیانکانی“ سر ءَ سرکپان انت۔

بدھا ءِ لیکہ ءِ رِد ءَ مردم کہ پہ ”نروان“ (زانشت ءُ راستی ءِ سر ٹلّ) ءِ رسگ ءِ راہ ءَ رھادگ بیت، اگاں ھود ءَ سر بہ بیت آ چہ وتی مادنی ھستانک ءَ آجو بیت، چیا کہ مادنی ھستانک اسل ءَ مردم ءِ وتی ذھن ءِ ساچشت انت۔ اشی ءِ چار منزل اَنت، چوکہ:

1۔دکّھا: اوّلی راستی ھمیش انت کہ درد ءُ گم ءُ دنیا ءِ جیڑہ ءُ جنجال ، چو کہ پیری ءُ نادرائی ءُ واری اے درست ھرکسی سر ءَ است انت۔

2۔سمودایا: دومی راستی ھمیش انت کہ اے گم ءُ جیڑہ ءُ جنجالانی سبب چے انت۔ بزاں مردم ھرچی کہ دنیا دوست بیت آ ھمنچو جنجال بیت ءُ اے درائیں جنجالانی بنزہ مردم ءِ واھشت ءُ جوپہ انت۔

3۔نرودا: سیمی راستی ھمیش انت کہ اگاں مردم وتی ھمے واھشت ءُ جوپہ ءَ ھلاس بہ کنت گڑا آ چرے گم ءُ جنجالاں  آجو بیت ءُ آئی ءَ نروان رسیت۔

4۔مگّا: چارمی راستی ھمیش انت کہ گم ءُ جنجالاں پہ مدامی ھلاس کنت ءُ اے ”ھشت پھناتیں راھے“ کہ مردم وھدے ھمیشی ءَ رھادگ بیت گڑا آ گواچنی وشّی ءَ شوھاز اِت کنت۔

نوں مردمے کہ اے راستی ءَ شوھاز بہ کنت بدھا ءِ رِد ءَ آ چہ وتی مادنی ھستانک ءَ آجو بیت ءُ آ انچیں ارواھے بیت کہ کدی نہ مریت۔ بدھا  ھمیشی ءَ (The deathless-amata) گشیت۔ (Encyclopedia.uia.org)

منیر ءِ سرجمیں گدار ءَ اگاں ھورتی ءَ گوں وانان بئے گڑا سما بیت کہ آئی ءَ ھمے چاریں راستیانی پدیانک ءُ بدھ ازم ءِ راستی ءِ شوھاز ءِ لیکہ ءِ کسّہ ءِ دروشم ءَ کتہ کاری یے کتگ۔ گدار ءِ تاکدیم 10 ءَ میری ءِ ڈاکناں ھم گیشّینیت”کوہ ءِ تکّہ ءِ سر ءَ اوشتوکیں میری ءِ سئے ڈاکن اتاں۔“ (بادینی، 2009،ت 10)

اے سئے ئیں ڈاکن راستی ءُ گواچنی وشّی ءِ شوھاز ءِ بنداتی سئے ئیں پدیانک انت۔ ءُ گڈّی منزل کہ ھود ءَ رسگ ءَ پد  ایدل چہ وتی مادنی ھستانک ءَ آجو بیت ءُ ابدمان بیت، آئی ءَ را نبشتہ کار ءَ ”ھاسیں مھمانانی وتاک“ ءِ نام داتگ۔ 

”کس پدا ایدل ءَ نہ دیست کہ ھاسیں مھمانانی وتاک ءِ تھا پترگ ءَ پد گوں آئی چے بوت بوت۔“

اے ھما کوٹی انت کہ ایدل باریں چنچو رند ءَ دل جنت، اد ءَ پترت نہ کنت۔ گڈّی ءَ اسپیتیں گسی مُرگے آئی ءَ باز سکین دنت ءُ آ ھمے تھاریں کوٹی ءَ پتریت کہ چمداں پد آئی ءِ مادنی ھستانک ھلاس بیت۔ اد ءَ اے اسپیتیں مُرگ ھم چیدگے کہ بگندئے نبشتہ کار ءَ پہ ”گیبی گوانکے“ ءِ بزانت ءَ زرتگ۔ 

اگاں اے لیکہ ءِ رد ءَ ما کسّہ ءَ بہ چار ایں تہ میری ایدل ءِ وتی راستی ءِ شوھاز ءِ سپر اِنت۔ آئی ءِ سئے ئیں ڈاکن راستی ءِ کشک ءِ پدیانک انت ءُ مھمانانی وتاک دائمی شادمانی ءِ ھما سر ٹلّ اِنت کہ ھود ءَ مردم چہ ھرچی ءَ آجو بیت۔ بلئے منیر ءَ تھنا یکے نہ بلکیں دگہ اوں بازیں کتہ کاری یے ھوار گیتکگ۔

روان انت۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔

(شوھاز)