”آزمان“ ءِ کسّہ ءُ فیمنسٹ لیکہ

 

”آزمان“ ءِ کسّہ ءُ فیمنسٹ لیکہ

۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔

بلوچی لبزانک ءِ یک جنجالے اش انت کہ گیشتریں نبشتہ کار یکّے دومی ءَ زان اَنت ءُ وانگ ءِ وھد ءَ اوں انچو سما بیت کہ تو نبشتہ کار ءِ جند ءَ گوشدارگ ءَ ئے۔ اشی ءِ یک تاوانے اش انت کہ کسے ءِ سر ءَ نبشتہ کنگی بیت ، گڑا مردم باز چکّ ءُ پد بیت۔

مریم سلیمان ءَ من آئی ءِ اوّلی کتاب ”بیا نوکیں راہے شوہاز کنیں“ ءَ چہ زاناں کہ اے آئی ءِ اوّلی کتاب ات۔ آ دور ءَ ربیت ھمیش ات کہ بلوچ جنین آدم چو کہ کم نویسگ ءَ انت، پمشکا ھر جنینے کہ نبشتہ کنت، آ بائد اِنت دلبڈّی دیئگ بہ بیت۔ مریم ءَ اوں جوانیں وڑے ءَ دلبڈّی رست ءُ بلوچی لبزانک ءَ آئی ءَ را نام ءُ شرپے دات۔

مریم ءَ گوں اوّلی رند ءَ من اسلام آباد ءَ لبزانکی دیوانے ءَ دچار کپتاں کہ ھود ءَ ما ھردو مھمان اتیں۔ چہ آئی ءِ ھبراں ءُ نندگ ءُ پاداھگ ءَ سما بوت کہ آ گراں مھذبیں ءُ وانندھیں جنکے۔ ھمے  اوّلی ءُ گڈّی رند اَت کہ من آئی ءَ را اشکت ءُ دیم پہ دیما دیست۔

بلئے اوّلی کتاب ءَ پد داں مزنیں مدّتے ءَ بلوچی لبزانک ءَ مریم بے ترکّ ءُ توار بوت۔ وتی جند ءِ بلاگ ءَ برے برے چیزے نبشتہ کت  ئِے، بلئے چوش نہ ات کہ یکشل ءَ نبشتہ بہ کنت۔ بازیں مدّتے ءَ پد چہ بلوچی اکیڈمی ءِ نیمگ ءَ آئی ءِ کتاب ”آزمان“ چاپ بوت۔

”آزمان“ ءِ وانگ ءَ پد من یکبرے دو دلگ اِتاں کہ اشی ءِ سر ءَ نبشتہ بہ کناں یا مہ کناں؟ چیا کہ کتاب ءِ تھر نہ گیشّ اِتگ ءُ نہ کہ ادارہ ءَ اے چیز گیشّینتگ کہ اے کتاب رِدانک ءِ کجام تھر ءَ اِنت۔ بلئے نبشتہ کنگ الّم اِنت، لبزانک انچیں پِڑے کہ اِد ءَ کس جنین نہ انت ءُ کس مردین  اِنت، کلّ برابر اَنت ءُ ھرکسی ساچشت وتی ازمی بالاد ءِ ھساب ءَ کچّ ءُ کیاس کنگ بیت۔

من اگاں وتی ءَ بہ گشاں”آزمان“ ءَ من کسّہ یے گشت کناں، بلئے اشی ءَ سرجمیں گدارکے گشت نہ کناں۔ ھما رھبند کہ نبشتہ کار ءَ گچین کتگ، اے بازیں جاھاں چہ کسّہ ءَ سستگ انت۔ چو کہ کسّہ ”آزمان“ نامیں جنکے ئیگ انت کہ آئی ءَ کھول ءُ چاگرد پہ وانگ ءَ نئیل انت ءُ کسانی ءَ سور دیئنت۔ بزاں کسّ چہ آئی ءِ جند ءَ جست نہ کنت کہ تو چے لوٹ ئے؟ کھول پیسلہ کنت کہ آئی ءَ وانگی نہ انت، گڑا آ ونت نہ کنت۔ مھلونک پیسلہ کنت کہ آئی ءَ سور کنگی انت، گڑا ھر وڑ ءَ کنگی انت۔ پدا ھمے آزمان جنوزام بیت ءُ یک شپے ھمّل نامیں ورنایے آئی ءَ گندیت کہ تیاب دپ ءَ نشتگ ءُ زار جنگ ءَ انت۔ ھمّل آئی ءَ نہ زانت، بلئے دیمتر ءِ کسّہ پدا سرجم ءَ ھمّل ءِ ھیالانی ساچ اِتگیں وئیلاں گوں جنزان کنت۔

کسّہ ءِ مستریں نزوری ھمے جاگہ ءَ اِنت۔ 

ھمّل آزمان ءَ نمدی نبشتہ کنت، بلئے آ اے نمدیاں بس گوں وت ایر کنت، آ نہ زانت کجا ءُ کئی سر ءَ دیم دیئگی انت۔ پدا وت ھیال کنت ءُ وتی ھیالاں آ آزمان ءَ دنیا ءِ جتائیں نامی ئیں نبشتہ کار ءُ زالبولانی پلّہ مرزاں گوں نند ءُ نیاد کنائین ایت۔ اد ءَ مستریں ردی اش انت کہ یک کارستے دومی ءَ را چون واب پیش داشت کنت؟ ھمے واب اگاں آزمان ءِ جند ءَ بہ دیستین انت، کسّہ گھتر بوتگ ات۔ دومی ھمّل ھمے نمدیاں کہ آزمان ءَ نبشتہ کنگ ءَ اِنت، انچو کہ اوّلی نمدی ءَ آ بلوچی کلاسیکل شائری ءِ لھتیں کارستانی نام ءَ گیپت ءُ ھما اکس کہ بلوچ چاگرد ءَ پہ اے زالبولاں ساچ اِتگ، آ ھما بنیادی لیکہ ءَ رد کنت۔ چو کہ مھناز، ھانی ءُ سمّو ءِ بابت ءَ آ نبشتہ کنت کہ اے ڈول اے مردمانی کارست کہ پیش دارگ بوتگ انت ءُ بلوچ ھمیشی ءِ سر ءَ پھر بندیت، اسل ءَ اے وَ گوں اشاں زوراکی یے بوتگ۔ 

چمداں سما بیت کہ ھمّل ءِ کارست فیمنسٹ لیکہ ءِ منّوگر اِنت۔ بلئے دومی نیمگ ءَ ھمّل وت ”پدرسری چاگرد“ ءِ جھگیری ءَ ھم کنگ ءَ انت۔ آ بلوچ ءِ دود ءُ رسمانی سر ءَ ایرادگیپت کہ زالبول آھاں وتی لبزانک یا بن دپتر ءَ  چون پیش داشتگ انت، بلئے دومی نیمگ ءَ آزمان ءِ کارست پدا وت ھمّل ءِ چمدار اِنت۔ ھمّل وتی ھیالاں آئی ءَ واب پیش داشت کنت، بلئے آزمان انچو نزور اِنت کہ زندگیں کارستے ءُ وت واب دیست نہ کنت؟ اے ھما بنیادی ردی انت کہ چریشی ءَ کسّہ باز نزور بوتگ۔ 

دومی ما ”فیمنزم“ (پہ اے گالبند ءَ مئے سنگت مسلم شفیع ءَ ھم گالے ٹھینتگ، بلئے منی ھیال ءَ گوں فیمنزم ءَ سد در سد دپ نہ وارت، پمشکا من اسل گالبند ءِ جند ءَ کارمز کناں) ءِ کہ ھبر ءَ اتیں۔ اے لیکہ بندر ءَ ھما پگر ءَ رد کنت کہ جنین تھنا وتی جنینی ءِ سبب ءَ چاگرد ءَ پرچا کمتر لیکگ بہ بیت۔ اے لیکہ ھمے گپّ ءِ پلّہ مرزی ءَ کنت کہ جنین ءُ مردین برابر اَنت گڑا بائد اِنت آھانی چاگردی جاہ ءُ مکام ھم یکّ ڈول بہ بیت ءُ ھر دو یکّیں چمّ ءَ چارگ بہ بنت۔ اگاں ھانی ءَ شئے مرید دوست انت گڑا آ اے پیسلہ ءَ وت بہ کنت کہ من ءَ گوں چاکر ءَ سور کنگی نہ انت، بلکیں گوں شئے مرید ءَ کنگی انت۔ یا ھانی ءَ چاکر دوست انت گڑا شئے مرید کئے انت کہ آ ھانی ءَ چاکر ءَ پہ شرتے ءَ دنت ءُ پدا نندیت سر ءَ ھال مان ریچیت۔ زانا جنین چو ایندگہ مال ءُ ملکتاں انچائیں مڈّی یے کہ مردین ءِ دست ءَ انت ءُ آ ھر ڈول لوٹیت گوں آئی ءَ بہ کنت۔ فیمنسٹ ھمے ربیت ءِ بگیر ءَ مدام جاک ءُ سلوات ءَ انت ءُ آھانی لوٹ ھمیش انت کہ بنی آدم پہ جنینی ءُ مردینی ءِ نام ءَ جوان تر ءُ کمتر لیکگ مہ بیت۔

فیمنسٹ نگد ءِ بنیادی جست ھم ھمیش انت کہ لبزانکی ساچشتاں جنین چون پیش دارگ بوتگ؟ باریں جنین وتی پیسلھاں وت کت کنت، وتی مستر ءُ کماش وت انت، وتی وانگ ءُ زانگ ءُ روزگار ءَ وت کنگ ءَ انت، بن دپتر، راجکاری یا راجمان ءَ آئی ءِ کرد است یا نیست، یا آ پہ ھرچی ءَ دومیگانی چمدار اِنت؟

اگاں اے رِد ءَ ما بہ چار ایں، اد ءَ نبشتہ کار ءِ اپروچ، فیمنسٹ اپروچ انت۔ آ آزمان ءِ کارست ءِ وسیلگ ءَ وتی چاگرد ءِ عکاسی ءَ کنگ ءَ انت ءُ اے ھبر ھم گیشّ اِتگ کہ آزمان انچیں چاگردے ءَ نشتگ کہ ھود ءَ جنین بس انچائیں چیزے لیکگ بیت ءُ آئی ءَ را مردمی ءِ درجگ انگت نہ رستگ۔ مردین واب گندیت، پیسلہ کنت، وانیت، روزگار کنت، ترّیت گردیت، ھر ڈول آئی ءِ دل گشیت ھما وڑ کنت، بلئے جنین پہ ھرچی ءَ دگرانی چمدار اِنت۔

بلوچ چاگرد ءِ پژدر ءَ نبشتہ کار ءَ اے لیکہ ءِ پلّہ مرزی ءَ جوانیں کسّہ یے نویسگ جھد کتگ، بلئے تکنیکی نزوریانی سبب ءَ بگندئے کسّہ آ سٹینڈر ءِ کسّہ یے مہ بیت کہ اشی ءَ بوھگی انت۔

کسّہ ءِ بنیادی تکنیک نِمدی تکنیک انت ءُ اشی ءَ ھوار واب نویسی ءِ تکنیک ھم کار گرگ بوتگ۔ نوں ما نہ اشی ءَ سرجم ءَ نمدی تکنیک گشت کن ایں ءُ نہ ”Dream based fiction“ گشت کن  ایں، پرچا کہ اے ھردکانی ھواریں دروشمے۔ ھمّل آزمان ءِ گارین کارست ءَ سرجمی ءَ ششت نمدی نبشتہ کنت ءُ نمدیانی سرگال ھم شوک انت، چو کہ ”گناہگاریں مخلوق ءِ نام ءَ نمدی“۔ اد ءَ اسل ءَ گناھگاری ءِ بزانت اوں اد ءَ ھمیش انت کہ جنین بوھگ یا جنین پیدا بوھگ اے چاگرد ءَ گناھے۔ 

ھمے  نمدیانی وسیلگ ءَ آ آزمان ءَ بلوچ ءِ گوٛست ءُ ھود ءَ جنین ءِ چاگردی بالاد، دنیا ءِ ایندگہ ھند ءُ دمگاں گوٛستگیں جنین کارست کہ آ وتی زانت ءُ زانگ ءُ دانائی ءَ ابید ھم مردینانی زوراکیانی آماچ بوتگ انت، ھمیشانی کسّھاں کاریت۔ 

بلئے ھمے نمدیانی نیام ءَ کہ آزمان ءِ وابانی کسّہ آھان بنت اد ءَ بازیں کارستے ھوار اِنت کہ دنیا ءِ مزن نامیں جنین نبشتہ کار ءُ شائر انت۔ بندات چہ رابعہ خضداری ءَ بیت، دیمتر ءَ کیمیا، جین آسٹن ءُ دگہ بازیں جنین کارست کئیت۔ اد ءَ یک جستے اش انت کہ آزمان ءِ کارست وَ ھمّل ءِ ھیالانی دنیا ءَ واب گندان انت ءُ اے جنین کارستاں گوں دچار کپان انت کہ ھر یکّے دنیا ءِ دگہ کُنڈے ءَ نشتگ۔ بلئے آزمان اشانی زبان ءَ چون سرپد بیت ءُ ھرکس ءَ گوں گپّ ءُ تران چون کت کنت؟ چو کہ پاؤلو کوہیلو ءِ گدار ”الکیمسٹ“ ءِ کارست انت، آ گیشتر نوکیں جاھاں کہ رؤت آ مردماں گوں اشارہ ءِ زبان ءَ گپّ کنت، بزاں گنگی کنت۔ گنگی ءِ زبان ”یونیورسل زبان“ گشگ بیت، بلئے آزمان ءِ کارست گوں آھاں نندیت ءُ گپّ ءُ تران کنت، اے ڈول بوت نہ کنت۔ اے جاہ ءَ بگندئے کسّہ کار ءَ پہ زانت اے ڈول کتگ یا بے ھیال بوتگ، البت اے ردی یے۔

تھنا یک جاھے نبشتہ کار ءَ زبان ءِ جیڑہ ءِ سر ءَ یک گالردے نبشتگ۔ وھدے آ ”اینی فرینک“ ءِ گندک ءَ رؤت گڑا ھود ءَ آ اینی ءِ زبان ءَ سرپد نہ بیت، بلئے کارست گشیت کہ ،”پدا آزمان ءَ جیڑ اِت کہ انسانی مارشت ءُ جوزگانی زانگ ءَ زبان ءِ سرپد بیئگ الّم نہ انت۔“ (تاکدیم۔ 57) 

اے ھبر راستے کہ پہ بنی آدم ءِ جوزگانی سرپد بوھگ ءَ زبان پکار نہ انت، بلئے دو کارست کہ وت ماں وت ءَ گپّ ءُ ٹال کنت گڑا ھود ءَ زبان الّم اِنت۔

چرے تکنیکی ردیاں ابید کسّہ ءِ زبان ءِ ھیال ھم ھچ گوٛر کنگ نہ بوتگ ءُ ھمّل ءِ پنچمی ءُ ششمی نمدی، ھردو پنچمی نبشتگ انت۔

اگاں زبان ءِ جیڑھاں بہ چار ایں، یکّے وَ زبان ءِ بن رھبند ءِ ھیالداری نہ بوتگ ءُ دومی بلوچی ءِ سٹرکچر ھم دروا پرشت ءُ پروش کتگ  ئِے۔ پہ درور: ”اے اوّلی بر نہ ات کہ حمّل شپ ءِ نیم پاس ءَ ۔۔۔۔“ (تاکدیم۔ 7)

شپ ءِ نیم پاس گشگ رد اِنت، شپ ءِ نیم یا شپ ءِ نسپ ھم بازیں جاھاں گشگ بیت۔ چو ھم بیت کہ کسے بہ گشیت، شپ ءِ اوّلی پاس، دومی پاس یا چارمی پاس ءَ۔

”آزمان ءِ سر ءِ سیاہیں سریگ چو درچکی ٹالے ءَ گوات ءِ ہمراہ ات۔“ (تاکدیم۔ 8)

درچکی ٹال گوات ءِ ھمراہ نہ بیت، بلکیں گوات ءَ چنڈیت یا سُریت۔

”حمّل کہ تیاب دپی حاکانی تہا نندان۔۔۔“(تاکدیم۔ 8)

ھاکانی تھا مردم نہ نندیت، بلکیں ھاکانی سر ءَ نندیت ءُ تیاب دپ ءَ ھاک نہ بیت، بلکیں ریک بیت یا تلار بیت۔ 

”کسانکیں چمّاں لہڑیں ارسانی مزنیں ہارے ءَ پیژّار بست۔۔۔“ (تاکدیم۔8) 

ارس پینژار نہ بند اَنت، پینژار بندگ پہ ھما چیز ءَ کارمرز بیت کہ گوں ”پریشر“ ءَ در بئیت۔ چو کہ ھوناں پینژار بست یا جاھے پیپے ترکّیت، آپ پینژار بندیت، بلئے پہ ارس ءَ رچگ، گوارگ، شلگ یا شیپ گرگ کارمز بوت کنت، پینژار بندگ رد اِنت۔

”نی آزمان ءِ پادانی ٹپّ ہم آزمان ءِ وابانی پیم ءَ تیاب ءِ گوٛرماں کروتکگ اِت اَنت۔“ (تاکدیم۔ 13)

مردمے کہ جاھے گردیت، آئی ءِ پادانی پد پشت کپ انت، پہ پد ءَ ٹپّ کارمرز نہ بیت۔ ٹپّ پہ زیم یا نشان ءَ کارمرز بیت۔ اے گالرد ھم رس اِنت۔ 

اے ڈولیں ردی ءَ سرجمیں کتاب چکار اِنت، من اد ءَ بس  لھتیں درور دات، بلئے من ھمے ھبر ءَ ھیران آں کہ گوادر ءِ جہہ منندیں مردمے ءِ زبان چونی ءَ چو ھور ءُ تور بوتگ۔ ما وَ تیاب دپی دمگاں پہ زبان ءِ سوھان کنگ ءَ رو ایں ءُ نبشتہ کار ءِ جند ھمے دمگ ءِ مردمے، بلئے زبانے بے کساس ھور ءُ تور بوتگ۔ پدا پہ نبشتہ ءَ الّمی ئیں چیز زبان اِنت، اگاں کسے زبان ءَ بلد مہ بیت آ بگندئے جوان نبشتہ بہ کنت، بلئے پہ زبان ءَ اے تاوانے۔ 

گڈّسر ءَ بس ھمے گشاں کہ اگاں کسّہ ءِ زبان پلگارگ بوتیں ءُ تکنیکی ردی مہ بوتین انت، اے بنگپّ ءِ سر ءَ ”آزمان“ جوانیں گدارکے بوتگ ات۔

۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔

شوھاز